Marmara Denizi’nde oksijen bitiyor! Köpek balıkları ve vatozlar kıyılara gelmeye başladı… Artık ne olacak?

MARMARA’DAKİ OKSİJENSİZLİK SIKINTISININ BOYUTU VE NEDENİ

 “Marmara Denizi yarı kapalı bir denizdir. İki tane dar boğaz yoluyla Karadeniz’e ve Ege Denizi’ne bağlanmış olan Marmara’nın etrafı ülkemizin en kalabalık kenti başta olmak üzere milyonlarca insanın yaşadığı kentlerle çevrili. Her gün milyonlarca insanın evsel atıklarının son durağı Marmara…” diyen WWF-Türkiye (Doğal Hayatı Müdafaa Vakfı) Kıkırdaklı Balıklar Danışmanı Dr. Hakan Kabasakal, oksijensizlik problemini ve sebeplerini ayrıntılandırdı:

— Kentlerin yanı sıra Marmara’nın etrafında, bilhassa İzmit Körfezi kıyılarında ağır bir sanayileşme var. Ayrıyeten Marmara’ya dökülen akarsuların etrafındaki tarım alanlarından akarsulara karışan tarım ilacı ve gübre içeren sular da nihayet Marmara’ya karışıyor.

— Bu deniz birebir vakitte Karadeniz’den gelen ve Avrasya’nın endüstriyel ve ziraî atıklarını taşıyan ırmakların getirilerini de kabullenmek zorunda kalıyor. Tüm bunlar insan kaynaklı (yani antropojenik) kirletici ögeler olarak genellenebilir.

24 MİLYON İNSAN MARMARA’YA KIYISI OLAN KENTLERDE YAŞIYOR

— Türkiye İstatistik Kurumu’nun 2021 yılı datalarına nazaran Türkiye nüfusunun %28’i (yaklaşık 24 milyon) Marmara Denizi’ne kıyısı olan yedi vilayette yaşıyor. Bölgedeki ağır nüfus ve gelişmiş endüstriye ek olarak tarım ve hayvancılık faaliyetleri, su ve güç tüketiminin artmasına ve buna bağlı olarak daha fazla ölçüde atık oluşumuna yol açıyor.

— 2022 yılında Kent ve Toplum mecmuasında yayınlanmış olan bir makalede ‘Marmara Denizi’ne her gün yaklaşık 5,5 milyon m3 atık suyun boşaltıldığı rapor edilmiştir’ bilgisi yer alıyor. Karasal kaynaklı kirleticilerin denize karışması sonucu ki bu durumun 40 yıldır devam ettiğini de belirtmek isterim, Marmara’nın taban sularında hipoksiya (yani 1 litre deniz suyunda 2 mg’dan daha az oksijen bulunması) artık çok yaygın bir hal aldı.

— Doğu Marmara’da bu durum kıta sahanlığı olarak isimlendirdiğimiz ve derinliğinin en fazla 200 metreye kadar uzandığı deniz tabanının sığ sayılabilecek bölgelerinden itibaren başlıyor.

MARMARA’DA YAŞAYAN KIKIRDAKLI BALIK TÜRLERİ

Dr. Hakan Kabasakal, “Bugün prestijiyle Marmara Denizi’nde 25’i demersal yani tabanda ya da taban yakınında yaşayan ve 1 tanesi ise pelajik yani yüzeyle orta su ortasındaki bölgede tabanla irtibatı olmadan yaşayan toplam 26 tane çeşit var” dedi.

Kabasakal şunları da ekledi: “Ancak taban suyunda çözünmüş oksijen şartlarının adeta tabana vurduğu doğu Marmara’da şimdiki cins sayısı 11’e düşüyor ve bu durum çevresel şartlardaki bozulmanın yani deniz kirliliğinin kıkırdaklı balıkların hayatlarını tehdit eden ve tükeniş krizini tetikleyen çok kıymetli bir etken olduğu vurgusunu da doğruluyor.”

PEKİ KIYILARDA HANGİ TİPLER GÖRÜLÜYOR?

Bu soruyu doğu Marmara özelinde yanıtlayacağını zira son üç yılının yalnızca bu mevzuyu araştırarak geçtiğinden bahseden Dr. Hakan Kabasakal, “Çevresel şartlardaki bozulmaya bilhassa taban sularındaki oksijensizleşmeye bağlı olarak doğu Marmara’da kıkırdaklı balık faunasının 11 tane çeşide kadar gerilediğini gördük. Bu cinsler şunlardır: Galeus melastomus, Scyliorhinus canicula, Mustelus mustelus, Oxynotus centrina, Squalus acanthias, Squalus blainville, Raja clavata, Raja miraletus, Dasyatis pastinaca, Dasyatis tortonesei ve Myliobatis aquila” diye konuştu.

1000 METREDE OLMASI GEREKN İKİ KÖPEK BALIĞI TİPİNE KIYILARDA RASTLANDI

“Normal şartlarda 200 metreden daha derin sularda yaşayan hatta Marmara’nın 1000 metreyi aşan bölgelerinde rastlanmaları gereken iki köpekbalığı tipi –Centrophorus uyato ve Echinorhinus brucus– dahi kıta sahanlığının sığ sayılabilecek bölgelerinde birkaç sefer karşımıza çıktılar. Lakin 2022 sonrası bu iki tipi bir daha elde edemedik” diyen Kabasakal ekledi:

“Kıyılarda en fazla gözlemlediğimiz tipler ise Mustelus mustelus, Squalus acanthias, Squalus blainville, Raja clavata ve Myliobatis aquila türleriyidi. Bu cinsler bilhassa 2019-2022 ortasında doğu Marmara’nın kıyı yakını sularında nüfus olarak tepe yaptılar. Temelde oksijensizleşmeden kaynaklanan bu durumu ‘yaşam alanının dikey daralması’ olarak isimlendiriyoruz ki Marmara’da tam da bu oldu.”

MARMARA ZİRVE YIRTICILARINI KAYBETTİ

Geçmişte Marmara Denizi’nde de bulunan Mavi köpek balıkları da oksijensizleşme nedeniyle artık öteki denizlerimizde hayatını sürdürüyor.

Mavi köpek balığının Akdeniz’in büyük pelajik predatör (yırtıcı) köpekbalığı tiplerinden bir tanesi olduğundan bahseden Hakan Kabasakal, “Burada yırtıcılık beşere hücum olarak algılanmamalı, bu çeşit köpekbalıklarının beslenme biçimlerini genelleyen bir tabirdir bu. Mavi köpekbalıkları zirve yırtıcılardır yani besin piramidinin üst basamaklarında yer alan, ekosistem istikrarını koruyan, ortamdaki sakat, hasta cinsleri avlayarak var olan kaynakların sağlıklı çeşitler tarafından tüketilmesi için gereken avantajlı ortamı oluşturan cinslerdir. Münasebetiyle sağlıklı bir deniz ekosistemi fakat istikrar ögesi zirve yırtıcıların varlığıyla devam edebilir” sözlerine yer verdi.

BÜYÜK BEYAZ GEÇMİŞTE MARMARA’YA GELİRDİ

Köpek balıklarının Marmara’dan çekilmesini beşerler ‘güvenli’ bulsa da durum ekosistem için hiç de düzgün bir şey değil.

Hakan Kabasakal, “Marmara mavi köpekbalığı yanı sıra öteki zirve yırtıcılarını da kaybetti, örneğin büyük beyaz köpekbalığı bunlardan birisiydi. Geçmişte büyük beyaz Marmara’ya kalabalık orkinos sürülerini izleyerek gelirdi. Çok avcılık, deniz kirliliği vb. nedenlerle orkinoslar bölgeyi terk edince büyük beyaz da Marmara’dan çekildi” dedi ve şunları söyledi:

“Tamam bugün prestijiyle diyelim ki Marmara köpekbalığı inançlı bir denizdir. Lakin bu çeşitler buradan ortam şartları bozulduğu ve avları kalmadığı için çekildiler. Bu uygun mi sizce? Zirve yırtıcılar gidince geride mezopredatörler dediğimiz orta yırtıcılar yani küçük köpekbalıkları kaldı ve onların da nüfusları süratle azalıyor.”

MARMARA DENİZİ’NİN GELECEĞİ İÇİN SENARYOLAR NELER?

“Son 30 yıldır Marmara Denizi’nin derin katmanlarındaki çözünmüş oksijen ölçüsü, deniz canlılarının hayatta kalması için gereken düzeyin altında seyrediyor. Derin deniz köpek balıklarının Marmara Denizi kıta sahanlığında yaşayan öteki cinslerin nişlerini giderek daha fazla işgal ettiği görülüyor. Bu durumun balıkçılık üzerindeki tesiri ve ticari balıkçıların bu ekolojik belirsizliğe mümkün reaksiyonları şimdilik iddia edilemiyor” diyen Kabasakal 6 sene üzere bir müddette durumun bilakis çevrilebileceğinden bahsetti:

— Mevcut delillere dayanarak, derin deniz köpekbalıklarının kıta sahanlığında yaşamalarının bir sonucu olarak Marmara Denizi’ndeki maksat dışı av oranlarının arttığı ve bunun da bu hassas çeşitlerin hayatta kalmasını olumsuz etkilediği açıktır.

— Oksijensizleşmeye neden olan antropojenik ve karasal kirletici faktörlerin deniz ortamına girişi %40 oranında engellendiğinde, Marmara Denizi’nde hipoksinin 6 yıl üzere bir müddette bilakis çevrilebileceği kestirim ediliyor.

— Lakin oksijen düzeyleri olağana dönse bile, faunal kolonizasyonun tekrar hipoksi öncesi düzeylerdeki üzere gerçekleşmeme mümkünlüğü vardır. Bu nedenle hem bilimsel araştırmacılar hem de siyaset yapıcılar, Marmara Denizi’ndeki köpekbalıklarının tesirli bir halde korunması için, bilhassa en fazla tehdit altında olan çeşitlere öncelik vererek, Marmara’ya mahsus tedbirleri belirlemelidir.

— Her şey yolunda giderse, Marmara batiyalinin olağan oksijen şartlarına dönmesi için beklenen 6 yıllık mühlet göz önüne alındığında, bu tedbirler göz gerisi edilemeyecek bir aciliyettir.

Fotoğraflar: AA, iStock