Hiçbiri botanik üzerine eğitim almamış ancak sohbet etmeye başladığınızda, imamı, polisi, hekimi, tornacısı, hepsi bizi çok şaşırtıyor. Neredeyse her bitkinin Latince ismini biliyorlar. Kendilerini yurttaş alım olarak tanımlıyorlar. Bu terim İngilizce ‘citizen science’tan (vatandaş bilimi) geliyor. Birçoğu tabiatta fotoğraf çekerek ve bunları toplumsal medyada paylaşarak işe başlamış. Tabiat tutkunları olarak bu halde bir ortaya gelmişler. Evvel kendi keşfettikleri cinsler üzerine tartışmışlar. Sonra biliminsanlarının dikkatini çekmişler. Onlara yardım elini uzatansa Ege Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü’nden botanik uzmanı Prof. Dr. Hasan Yıldırım olmuş.
Yurttaş alımların tabiatta keşfettiği ve bilim dünyasına kazandırdığı yaklaşık 25 yeni bitki tipi var. Hem Hasan Yıldırım’la hem de yurttaş alımlarla konuştuk.
‘Maddi bir karımız yok’
Bülent Elmas (61) Emekli İngilizce öğretmeni
Önce görünüm fotoğrafı çekmeye başladım, sonra orkidelere merak sardım. 20 yıla yakın müddettir tabiatta geziyorum. Fethiye’de yaşıyorum. Fethiye Ticaret Odası tarafından yayımlanan ‘Babadağ Bitkileri’ kitabında fotoğraflarım yayımlandı. Ayrıyeten ‘Muğla’nın Endemik ve Ender Bitkileri’ (Alternatif Yayıncılık) kitabına da dayanak verdim. Biz bu çalışmaları doğayı çok sevdiğimiz için yapıyoruz. Maddi bir yararımız yok. Karadeniz’e, Doğu Anadolu’ya da gidiyoruz. Benim bulduğum ve soyadımı verdikleri bir sümbül tipi var: Leopoldia elmasii. Türkçe’de Elmas müşkürüm diye biliniyor. Ülkemiz bitki çeşitliliği açısından çok varlıklı. Avrupa’daki toplam bitki çeşidi sayısına yakınız. Bilhassa Akdeniz, Toroslar bölgesi en varlıklı yerler.
‘Kaybolan tipleri de buluyorlar’
Prof. Dr. Hasan Yıldırım
Yurttaş alımlar tabiat tutkunu beşerler. Kent ömründen bunalmışlar ve aslında kendilerini bu formda tedavi ediyorlar. Kuşlar, kelebekler yahut bitkilerle başlangıç yapıyorlar. Onlarla 2009’da Flora isimli Facebook kümesinde buluştuk. Riyat Gül isminde emekli bir tabibimiz var. Datça’da yaşıyor ve kuşlar üzerine akademik seviyede çalışmalar yapmış. Sonra bitkilerle ilgilenmeye başlamış ve kümesi da o kurmuş. O periyotta yalnızca 200 yurttaş alım vardı, şu anda 12 bin kişi civarındayız. Onların tabiatta keşfettikleri yaklaşık 25 yeni bitki çeşidini bilim dünyasına tanıttık. Bitkilere, keşfedenlerin isimlerini veriyoruz. Yalnızca yeni tiplerin keşfi de değil, yurttaş alımlarımız kaybolan bitkileri de buluyor. Bilim topluluğu maalesef halka ulaşmak konusunda biraz aristokrat kalıyor. Meğer bu beşerler bedel görmek, bitkilerle ilgili bir şey bulduklarında bir biliminsanına danışmak istiyorlar.
‘Uzun müddet kendi yağımızda kavrulduk’
Riyat Gül (65), emekli bayan doğum doktoru
Dağlara bayılır, daima dolaşırdım. 2009’dan itibaren fotoğraf çekmeye başladım. Sonra Facebook’ta Flora kümesini kurdum. Benim üzere tabiat meraklısı binlerce insan çıktı. Herkes bağındaki, bahçesindeki bitkiyi çekip eğri büğrü fotoğraflarını paylaştı. Uzun bir mühlet kendi yağımızda kavrulduk. Sonra kümemiz üniversite hocalarının da ilgisini çekti. Hasan Yıldırım birinci günden beri yanımızdaydı. Bitkilere fotoğraflardan teşhis koydu. Ben şu an Datça’da yaşıyorum lakin adımın verildiği Acantholimon riyatguelii bitkisini Sivrihisar, Eskişehir’de tesadüfen gördüm. Dünyada bilinmeyen bir tıp olduğu ortaya çıktı. Bu yeni çeşidin makalesi Phytotaxa (hakemli, bilimsel dergi) isimli mecmuada yayımlandı.
‘Köylülerle, muhtarlarla konuştum’
Ahmet Tıraş (51), polis memuru
Çok sevdiğim bir bitki var, ona yöremizde develik çiçeği diyoruz. Bir gün arkadaşlarla pikniğe gitmiştik, orada gördüm bu bitkiyi. Arkadaşım “Biz bunu havaza diye biliriz” dedi. O akşam oturdum, araştırdım. Muğla’da tavukçiçeği diye bilindiğini, Latincesinin de Daphne sericea olduğunu öğrendim. Bitkilere merakım bu türlü başladı. Tarım, orman, botanik yahut biyolojiyle ilgili bir eğitimim yok. Toplumsal medyada Flora kümesini keşfettim. Birkaç ay onları takip ettim, bitkilerin isimlerini öğrenmeye çalıştım. Sonra Prof. Dr. Hasan Yıldırım’la tanıştım. Onunla yurttaş alımların Ermenek’teki toplantısına katıldım. İki yıl evvel de İstanbul’daki Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi’ne gittik. Ben Alanya’da yaşıyorum ve kendi kendime etrafımdaki bitkileri araştırıyorum. Köylülerle, muhtarlarla, ormancılarla konuşarak bitkilerin mevkilerini buluyorum. Yalnızca Alanya etrafında 800’den fazla bitki fotoğrafladım. Söğüt Yaylası’nın güneyinde yeni bir tıp keşfettim. Ona adım ve Hasan Hoca’nın soyadı verildi: Allium ahmettrasii yıldırım. Phytotaxa mecmuasında de yayımlandı.
‘Onların sihirli dünyasına daldım’
Cem Çuhacıoğlu (62), tornacı
Fotoğrafçılıkla ilgilenirken bitkileri keşfedip onların sihirli dünyasına daldım. İzmir, Bahçelievler’de yaşıyorum lakin Gümüldür’de hoş bir bitkiye rastladım. Bunun yeni bir çeşit olup olmadığını araştırdım. Yunanistan’a baktım, bizim kaynakları denetim ettim, bütün Stachys familyasına göz attım. En sonunda bu türlü bir bitkinin olmadığına karar verip Hasan Yıldırım’a danıştım. Yeni bir tıp olduğu ortaya çıktı. Bitkiye adım verildi, Stachys cuhacioglui oldu. Türkçede de efeçayı olarak biliniyor. Hasan Yıldırım “Yeni bir çeşit arıyorsanız vadilere yahut kaya üstlerine bakın” demişti. Bu bitkimiz de kaya üzerinde yetişiyor.
‘Zarif çiçekler var bu topraklarda’
Musa Geçit (60), emekli imam
Bir sakatlık yaşadım, düştüm ve dizim iltihap kaptı. Bu kalbime vurdu. Artık buhran geçirmek üzereyken Mardin’deki bir çayırda, bir çiğdem gördüm. Bu çiçek beni derinden etkiledi. Çiğdemin toprağa yakın kısmı adeta bir gelinin duvağına benziyordu. O vakitler makinem de yok, telefonla çektim fotoğrafını. Toprak susuzdu, çatlamıştı ve içinden bu çiğdem çıkmıştı. “Ne kadar şık çiçekler var bu topraklarda” dedim ve bitkilere merakım bu türlü başladı. Mardin merkezde, Işık Mahallesi’nde yaşıyorum. Orada çektiğim fotoğrafların sayısını bile unuttum. Hasan Yıldırım fotoğrafını çektiğim 100’e yakın bitki cinsini tespit etmeye çalıştı. Ondan sonra ben bitkileri tanımlamaya başladım. Şu anda arşivimde köyümün florasına ilişkin 565 çeşit var. Bunlardan biri de benim bulduğum ve yeni bir cins olan o çiğdem. Latince ismi Crocus musagecitii oldu. Musa Geçit çiğdemi diye de biliniyor. Bu anahtar sözde aslında sekiz yıllık çalışma var. Bu kıssa bitmez. En büyük amacım Mardin’in biyoçeşitliliğini sergileyen bir fotoğraf müzesi açmak. Orada yalnızca bitkiler de değil, sivrisineklerden kelebeklere, böceklerden çekirgelere birçok canlı çeşidi olacak.
‘Yangın riski büyük sıkıntı’
Buse Topçuoğlu (38), zeytinyağı üreticisi
Ben Muğla, Akyaka’da yaşıyorum. 8 sene evvel bir şirket kurdum ve zeytinyağı üretimi yapıyorum. Yaklaşık 9 sene evvel amatör olarak botanikle ilgilenmeye başladım. Yolda çok gösterişli bir bitki gördüm ve onun ne olduğunu merak ettim. Araştırdım, üniversite hocalarına danıştım. Merakım daha da arttı. Öğrendiklerimi toplumsal medyadan da paylaşmaya başladım. İki yeni cinsle karşılaştım. Biri Marmaris’teki Balan Dağı’nda keşfettiğim Muğla kasidesi. Latince ismi da Scutellaria topcuoglui oldu. Ona benim soyismimi verdiler. Bulduğum ikinci tıp Balan sümbülü, Latince ismi; Leopoldia buseana. Bu işe çok önemli vakit ayırmak gerekiyor, yere bir sefer gitmek yetmiyor. O bitkiyi çeşitli periyotlarda -tohumdayken, çiçekteyken, meyvedeyken- ziyaret etmek gerekiyor. Ancak Muğla’da çok fazla yangın riski ve insan tehdidi var. Endemik bitki cinslerinin devamlılığı açısından bu büyük bir sorun.
