Tıpta tarihi gelişme: Üç kişilik bebek! Üç kişinin DNA’sıyla doğan bebekler kalıtsal hastalıklardan kurtuldu… Bu türlü bir şey nasıl mümkün olabilir?
MİTOKONDRİYAL HASTALIKLAR VE ÇIĞIR AÇAN YÖNTEM
Yaklaşık 5.000 bebekten biri mitokondriyal hastalıkla dünyaya geliyor. Bedeni güçsüz bırakan bu durumlar, kalp sıkıntıları, beyin hasarı, nöbetler, körlük, kas zayıflığı ve organ yetmezliği üzere önemli sakatlıklara yol açabiliyor, hatta kimi bebeklerin doğumdan günler sonra hayatını kaybetmesine neden olabiliyor. Daha evvel bu hastalıklardan etkilenmiş çocukları yahut aile üyeleri olan çiftler, risk altında olduklarını biliyorlardı.
On yıldan uzun bir mühlet evvel Newcastle Üniversitesi ve Newcastle upon Tyne Hastaneleri NHS Vakfı tarafından geliştirilen bu usul, anne ve babanın yumurta ve spermini, sağlıklı mitokondrileri bağışlayan bir bayandan alınan ikinci bir yumurtayla birleştiriyor. Bu sayede, çocuğun DNA’sının büyük kısmı ebeveynlerinden gelirken, ikinci bayandan yaklaşık %0,1 üzere küçük bir ölçü da alınıyor. Bu genetik değişiklik, gelecek kuşaklara de aktarılıyor.
Bu metot, mitokondriyal hastalık taşıyan annelerin sağlıklı çocuk sahibi olabilmesini sağlamak hedefiyle geliştirilen ileri seviye bir yardımcı üreme teknolojisidir. Bilimsel ismiyle pronükleer transfer olarak bilinir. Süreç şu halde işler: Öncelikle hem biyolojik anneden hem de sağlıklı donör bayandan yumurta hücreleri alınır. Bu iki yumurta ve babadan alınan sperm ile laboratuvar ortamında döllenme sağlanır. Döllenmenin akabinde her iki embriyoda ‘pronükleus’ ismi verilen genetik çekirdekler oluşur. Biyolojik anne ve babanın genetik gereci (pronükleus) alınıp, donör bayanın sağlıklı mitokondrilere sahip lakin çekirdeği çıkarılmış embriyosuna aktarılır. Böylelikle ortaya çıkan embriyo, anne ve babadan genetik özellikleri alırken, hücre içi güç üretiminden sorumlu mitokondrileri donör bayandan almış olur.
Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Prof. Dr. Murat Arslan
‘MİTOKONDRİLER YALNIZCA ANNEDEN ÇOCUĞA GEÇER’
“Mitokondriler, hücrelerimizin güç santralleri üzere çalışır. Yediğimiz yiyecekleri ve soluduğumuz oksijeni kullanarak hücrenin muhtaçlık duyduğu enerjiyi üretirler. Mitokondriler düzgün çalışmadığında, bilhassa beyin, kalp, kaslar ve karaciğer üzere çok güce muhtaçlık duyan organlar ziyan görür. Bu durum çocuklarda epilepsi, gelişim geriliği, kas zayıflığı, körlük ve hatta hayatı tehdit eden organ yetmezliklerine yol açabilir” diyen Prof. Dr. Murat Arslan ekledi:
“Mitokondriler yalnızca anneden çocuğa geçer. Zira döllenme sırasında spermin mitokondrileri yumurtaya aktarılmaz. Hasebiyle çocukların tüm mitokondrileri annelerinden miras kalır. Şayet annenin mitokondrileri bozuksa, bu hastalık riski çocuklarına da geçer.”
ÜÇ DNA İLE ÇOCUK SAHİBİ OLAN AİLELER
Mahremiyetlerini korumak gayesiyle kamuoyuna açıklama yapmayan aileler, Newcastle Doğurganlık Merkezi aracılığıyla isimsiz sözlerde bulundu.
Bir kız çocuğunun annesi, “Yıllarca süren meçhullükten sonra bu tedavi bize umut verdi ve akabinde bebeğimizi bize verdi” derken, bir erkek bebek annesi de “Bu inanılmaz gelişme ve aldığımız takviye sayesinde küçük ailemiz tamamlandı. Mitokondriyal hastalığın duygusal yükü kalktı ve yerini umut, sevinç ve derin minnettarlık aldı” kelamlarıyla hislerini lisana getirdi.
‘ÖNLEYİCİ BİR YAKLAŞIM OLDUĞU İÇİN ÇOK DEĞERLİ’
“Bebeklerin DNA’sının yaklaşık %0,1’inin donörden alındığı belirtiliyor. Bu küçük ölçüdeki DNA’nın uzun vadede tesirleri olabilir mi?” diye sorduğumuz Prof. Dr. Murat Arslan “Mitokondrilerin DNA’sı, çekirdekteki DNA’ya nazaran çok daha az sayıda gen içerir. Yalnızca 37 genlik bir DNA’dan kelam ediyoruz ve bunların tamamı güç üretimiyle ilgilidir. Bu nedenle çocukların görünüşü, zekâsı, huyu üzere özellikleri üzerinde tesiri yoktur. Fakat güç metabolizmasını düzenlediği için, sıhhat üzerinde dolaylı tesirleri olabilir. Bu nedenle bu prosedürle doğan bebekler tertipli olarak izlenmekte ve bugüne kadar elde edilen bilgiler epeyce olumlu seyretmektedir” dedi ve ekledi:
“Mitokondriyal hastalıklar hücre seviyesinde, yani çok temel bir noktada ortaya çıktığı için tedavisi son derece zordur. Bugüne kadar hastalığın nedenini ortadan kaldıran bir tedavi geliştirilememiştir. Bu nedenle tedbire çok daha manalı hale geliyor. İşte bu teknoloji, hastalığı tedavi etmekten çok, daha en başta çocuğa geçmesini engelleyen önleyici bir yaklaşım olduğu için çok pahalıdır.”
22 AİLE BAŞVURDU, 8 ÇOCUK DOĞDU
New England Journal of Medicine’da yayınlanan iki rapora nazaran, 22 aile Newcastle Doğurganlık Merkezi’nde bu süreci tamamladı. Bu süreç sonucunda biri ikiz olmak üzere dört erkek ve dört kız çocuğu dünyaya geldi ve bir hamilelik daha devam ediyor.
NHS Ender Mitokondriyal Bozukluklar Yüksek Uzmanlık Servisi Yöneticisi Prof. Bobby McFarland, “Bu kadar uzun bir bekleyiş ve sonuçlardan duyulan kaygının akabinde, bu bebeklerin anne babalarının yüzlerindeki rahatlama ve sevinci görmek, bebeklerin hayatta olduğunu, olağan bir biçimde gelişip büyüdüğünü görmek olağanüstü bir şey” dedi.
Bebeklerin tamamı mitokondriyal hastalıktan arı olarak doğdu ve beklenen gelişimsel kademelere ulaştı. Bir epilepsi hadisesi zaten düzelirken, bir çocukta olağandışı kalp ritmi tespit edildi ve başarılı bir formda tedavi ediliyor. Bunların kusurlu mitokondrilerle irtibatlı olmadığı düşünülüyor.
POTANSİYEL RİSKLER VE DEVAM EDEN ARAŞTIRMALAR
Yöntem üzerindeki değerli sorulardan biri, kusurlu mitokondrilerin sağlıklı embriyoya aktarılıp aktarılmayacağı ve bunun sonuçlarıydı. Sonuçlar, beş olayda hastalıklı mitokondrilerin tespit edilemediğini, başka üç hadisede ise kan ve idrar örneklerinde %5 ila %20 ortasında mitokondrinin kusurlu olduğunu gösterdi. Bu düzey, hastalığa neden olduğu düşünülen %80’in altında. Fakat bu durumun neden meydana geldiğini ve önlenip önlenemeyeceğini anlamak için daha fazla çalışma yapılması gerekecek.
Newcastle Üniversitesi ve Monash Üniversitesi’nden Prof. Mary Herbert, “Bulgular iyimserliğe yer hazırlıyor. Fakat, mitokondriyal bağış teknolojilerinin sınırlamalarını daha âlâ anlamak için yapılacak araştırmalar, tedavi sonuçlarını daha da güzelleştirmek için hayati ehemmiyet taşıyacak” dedi.
İNGİLTERE’NİN ÖNCÜ ROLÜ VE ETİK TARTIŞMALAR
İngiltere, ‘üç kişilik bebek’ bilimini geliştiren birinci ülke olmakla kalmadı, tıpkı vakitte 2015 yılında Parlamentoda yapılan oylamayla bu çeşit yaratımlara müsaade veren maddeleri da birinci kere yürürlüğe koyan ülke oldu.
Mitokondrilerin kendi DNA’larına sahip olması, bu teknolojinin tartışmalara yol açmasına neden oldu. Kimileri, bunun genetik olarak değiştirilmiş ‘tasarım bebeklere’ kapı aralayacağı tasasını lisana getirdi.
TÜRKİYE’DE ‘ÜÇ KİŞİLİK BEBEK’ UYGULAMASI VAR MI?
İngiltere’nin bu teknolojiyi hem bilimsel hem de yasal olarak birinci uygulayan ülke olduğundan bahseden Prof. Dr. Murat Arslan şu bilgileri verdi:
— 2015 yılında parlamentoda yapılan oylamayla bu usule müsaade verildi ve etik çerçevesi çizildi. Akabinde Avustralya da emsal bir yasal düzenlemeyi hayata geçirdi.
— Ancak kimi ülkelerde, genetik mirasın değiştirilmesi manasına gelebileceği tasasıyla etik dertler oluştu. Zira bu teknikle doğan kız çocukları, donör bayanın mitokondrilerini kendi çocuklarına da aktarabilir. Bu, kalıcı bir genetik değişiklik manasına gelir.
— Türkiye’de ise şu an için bu usule özel bir düzenleme bulunmuyor. Fakat mevcut ÜYTE (Yardımcı Üreme Teknikleri) yönetmeliği donör yumurta ve embriyo kullanımını yasakladığı için, bu prosedürün uygulanması hukuken mümkün değil. Yeniden de otolog yani kişinin kendi hücrelerinden elde edilen mitokondrilerle yürütülecek araştırmalar etik heyet onayıyla gerçekleştirilebilir.
ÜÇLÜ DNA İLE TÜP BEBEK ORTASINDA NASIL BİR FARK VAR?
Tüp bebek usulünün SMA başta olmak üzere kimi hastalıkların önüne geçebileceği biliniyor. Pekala mitokondriyal hastalıklar da tüp bebek ile önlenemiyor mu?
Prof. Dr. Murat Arslan, tüp bebek (IVF) tedavisinde genetik hastalık riski taşıyan çiftlerde, embriyolara PGT-M ismi verilen genetik tarama yapılarak SMA, kistik fibrozis yahut talasemi üzere çekirdek DNA’sında bulunan hastalıkların tespit edilebildiğini, sağlıklı embriyolar seçilerek rahme transfer edildiğini ve bu sayede birçok genetik hastalığın önüne geçilebildiğini söyledi.
“Ancak mitokondriyal hastalıklar çok farklı bir genetik yapıya sahiptir. Bu hastalıklar çekirdek DNA’sında değil, hücrelerin güç üretim merkezleri olan mitokondrilerin kendi DNA’sında (mtDNA) bulunur. Dahası, mitokondriyal DNA tüm hücrelerde eşit dağılmadığı için bir hücrede hem sağlıklı hem hasta mitokondriler tıpkı anda bulunabilir. Buna heteroplazmi denir” diyen Arslan şunları söyledi:
— Mitokondriyal hastalıklarda embriyolardan alınan birkaç hücreyle yapılan biyopsi, tüm embriyodaki hastalıklı mitokondri oranını yanlışsız halde yansıtmaz. Üstelik embriyodan sitoplazmik biyopsi yaparak mitokondrileri tahlil etme ve ona nazaran seçim yapma üzere klinik olarak kabul edilmiş bir sistem de bugün için yoktur.
— Bu nedenle mitokondriyal hastalıklar tüp bebek ve PGT-M üzere klasik prosedürlerle inançla önlenemez. Tam da bu noktada ‘üç kişilik bebek’ metodu devreye girer.
— Sağlıklı donör bayandan alınan mitokondriler kullanıldığında, embriyoda hastalıklı mitokondri kalmaz. Böylelikle doğacak bebekte bu hastalıkların ortaya çıkması engellenmiş olur.
