Bir ırmak nasıl hukukî bir kişi oldu? Yıllardır petrol sızıntılarına maruz kaldı, ekolojik felakete yol açtı! Sonra bir bayan çıktı ve her şeyi aksine çevirdi

Bundan tam 25 sene evvel, Peru’nun 1.450 kilometre boyunca uzanan ve And Dağları’nın karla kaplı dağlarından güçlü Amazon Irmağı’na akan Marañón Irmağı’na bir mavnadan (gemilere yük taşıyan tekne) 5.000 varilden fazla ham petrol döküldü. Irmağın yüzeyine sızan siyah bir sır sessizce ekolojik felakete yol açtı; lokal topluluklar için değerli bir su kaynağı olan ırmağı kirletti ve burada yaşayan hayvan tiplerinin bir kısmını öldürdü.

Bu olay, Marañón Irmağı’nı ve kıyısında yaşayan insanları rahatsız eden petrol sızıntılarının ne birincisi ne de sonuncusuydu. Peru’nun tropikal yağmur ormanlarının can damarı olan, pembe yunuslar ve dev su samurları üzere jenerasyonu tükenmekte olan cinslere konut sahipliği yapan su yolu, tıpkı vakitte Peru’nun petrol ve gaz merkezlerinden de geçiyor.

Kuzey Peru Petrol Boru Sınırı (ONP) bu çizginin yanından geçiyor. Peru enerji ve madencilik yatırım ajansı Osinergmin’e nazaran, 1997 ile 2022 yılları ortasında boru çizgisi boyunca 80’den fazla petrol sızıntısı yaşandı.

BİR BAYAN HAREKETE GEÇTİ VE…

2000 yılındaki petrol sızıntısı hiçbir halde eşsiz olmasa da bir bayanı harekete geçirdi. Marañón kıyılarında büyüyen yerli Kukama topluluğundan Mari Luz Canaquiri Murayari, Asociación de Mujeres Huaynakana Kamatahuara Kana’yı (Çalışkan Bayanlar Derneği yahut HKK) kurdu. Bayanların öncülük ettiği örgüt, son 20 yılını ve daha fazlasını ırmağın korunması için çaba ederek geçirdi.

Canaquiri Murayari’nin sıkı çalışmaları meyvesini geçtiğimiz yıl verdi. Geçen yıl mart ayında, Peru federal mahkemesi ırmağın hukuksal kişiliğe sahip olduğuna karar vererek, ırmağın serbestçe akmaya devam etmesi ve çevresel kirlilikten arınması için doğal bir hak verdi. Bugün artık 56 yaşında olan Canaquiri Murayari, çalışmalarından ötürü her yıl her biri farklı bir kıtada çalışan altı taban etraf önderine verilen bir ödül olan Goldman Etraf Ödülü’ne layık görüldü.

ATALARININ RUHLARININ IRMAĞIN TABANINDA YAŞADIĞINA İNANIYORLAR

Kukama halkı için Marañón Irmağı kutsaldır ve cetlerinin ruhlarının ırmak tabanında yaşadığına inanıyorlar. Canaquiri Murayari, petrol sızıntıları başladığında, ölmüş amcasının ruhunun bir gece büyükannesine geldiğini ve ‘siyah altının’ getireceği ziyan konusunda uyardığını anlattı. Kısa mühlet sonra yunuslar ve dorado üzere balıklar ölmeye başlamış.

CNN’e konuşan Canaquiri Murayari, “Ölü balıklar ırmaktan aşağı akıyor, petrolle boğuluyordu” dedi.

PETROL DOLU SUDAN İÇMEK ZORUNDALAR

Ulaşım, tarım, su ve balıkçılık için ırmağa bağımlı olan Kukama halkının geçim kaynaklarını etkilemeye başladı. Canaquiri Murayari, öbür bir su kaynakları olmadığını ve bu yüzden mecburiyetten balık yemeye ve kirlenmiş ırmaktan su içmeye devam ettiklerini söyledi.

Sonrasında topluluk üyeleri de hastalanmaya başladı. Araştırmalar, sondaj yahut petrol sızıntısı alanlarının yakınında yaşayan toplulukların kan dolanımında yüksek kurşun düzeyleri olduğunu, ırmaktan balık tüketen yahut zerzevat bahçeleri petrol sızıntısı alanlarına yakın olan insanların idrarında daha yüksek cıva, arsenik ve kadmiyum düzeyleri tespit edildiğini gösterdi.

NE YAPTILARSA İŞE YARAMADI

Canaquiri Murayari’nin derneği hareketi geçti. Yetkililere mektuplar gönderdi, eyalet başşehri Iquitos’ta yürüyüşler düzenledi ve ırmak üzerindeki trafiği engelledi. Lakin boşunaydı.

Canaquiri Murayari, “Grevler, aksiyonlar, açıklamalar, toplantılar, yuvarlak masa tartışmaları… Hiçbiri işe yaramadı… Bizi dinlemiyorlar” diye yakındı.

Bunun yerine öbür metotlar aramaya başladı ve 2014 yılında Perulu bir sivil toplum kuruluşu olan Yasal Savunma Enstitüsü (IDL) ile irtibat kurdu. Birlikte, Marañón Irmağı’nı korumak için yasal stratejiler araştırmaya başladılar ve Kolombiya’nın Atrato Irmağı, Yeni Zelanda’nın Whanganui Irmağı ve Kanada’nın Magpie Irmağı üzere ırmaklara yasal kişilik tanındığı, gelişmekte olan global tabiat hakları hareketinden ilham aldılar.

NEHRİN HUKUKSAL KİŞİLİĞE SAHİP OLDUĞUNA KARAR VERİLDİ

2021 yılında Canaquiri Murayari’nin derneği, IDL ve Earth Law Center’ın dayanağıyla, Marañón Irmağı’nın petrol sızıntılarından, tarama ve hidroelektrik projeleri üzere başka tahribat biçimlerinden korunması için yasal kişiliğinin tanınması talebiyle bir dava açtı.

İki yıldan fazla süren davanın akabinde Mart 2024’te federal mahkeme Kukama lehine karar verdi ve ülke tarihinde birinci kere bir ırmağa hukukî kişilik tanınarak var olma, kirlilikten uzak akma ve ekosistem içindeki temel fonksiyonlarını yerine getirme üzere haklar verildi.

Mahkeme, devlet tarafından işletilen petrol şirketi Petroperú’ya petrol sızıntılarını derhal ele almasını, ırmak ve kolları için bir muhafaza planı oluşturmasını emretti. Ayrıyeten Kukama ve öbür yerli kümeleri “Marañón Irmağı ve kollarının koruyucuları, savunucuları ve temsilcileri” olarak tanıyarak ırmak ve çıkarları ismine hareket etmelerini sağladı.

ÜLKE İÇİN TARİHİ BİR AN

Earth Law Center’ın Latin Amerika hukuk programından etraf siyaseti ve iklim değişikliği uzmanı Javier Ruiz, CNN’e yaptığı açıklamada, bunun ülke için tarihi bir an olduğunu söyledi, “Bu dava Peru’da tipinin birinci örneği ve gelecekte tabiatın haklarının tanınması için örnek teşkil edecek. Kukama bayanları bu yasal davanın kahramanları ve ırmağı savunmalarının bu kadar güçlü olmasının nedeni ise ırmağın kültürlerinin bel kemiği olması” dedi.

Ancak Canaquiri Murayari, davanın yalnızca ‘ilk adım’ olduğunu söylüyor. Karar ırmak boyunca petrol çıkarılmasını çabucak engellemiyor, fakat Kukama’ya ırmağın haklarını ihlal etmeye devam eden yahut gelecekteki faaliyetlere itiraz etme fırsatı veriyor. Artık Earth Law Center ve başkalarıyla birlikte hükümetin kararı uygulamasını sağlamak için çalışacak.

Dört çocuk annesi ve altı çocuk büyükannesi olan Murayari şunları söyledi: “Yaptığım iş yalnızca kendi toplumum için değil, tüm dünya için. Zira bir şeyler yapmamız, dünyayı gelecek kuşaklara bırakmak için birlikte çaba etmemiz gerekiyor.”