10 SORUDA YILAN EVRAKI | Dokunmazsak ısırır mı? Zehirin emilerek çıkarılması gerçek bir atak mi?
İstanbul’da Küçükçekmece, Arnavutköy, Sultangazi üzere ilçelerin yer aldığı birtakım bölgelerde yılan görülmesi vatandaşları huzursuz etti. Kış uykusundan kalıp doğal hayat alanlarından kente inen yılanlar endişelerimizi tetiklese de uzmanlar bu bölgelerin kırsala yakın olmalarından ötürü olağan olduğunu, yılanları öldürmememiz gerektiğini söylüyor. Lakin bir yılanla karşı karşıya kaldığımızda soğuk kanlı kalabilmemiz pek mümkün olmuyor zira o gördüğümüz yılan tarafında ısırılıp zehirleneceğimizden korkuyoruz.
İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Ormancılık Kısmı, Avcılık ve Yaban Hayatı Programı Öğretim Vazifelisi Dr. Ergün Bacak, yılan görülen ilçelerin ortak özelliğinin kırsala ve yeşil alana yakınlık olduğunu, yılanların mayıs ve haziran aylarında kış uykusundan uyandıklarını ve üreme alanları, çiftleşecek dişileri ya da besin arayışı içinde olduklarını söyledi.
Yılanların temmuz ve ağustosa da görülebileceklerini belirten Dr. Ergün Bacak ancak çok sıcaklardan etkilendikleri için birkaç gün dinlenerek daha soğuk alanlara geçtiklerini tabir etti.
Kaynak: AA
Peki, her yılan ısırığı zehirli mi?
Dokunmadığımız yılan bizi ısırır mı?
Isırılan bölgedeki zehrin emilerek çıkarılmaya çalışılması ne kadar gerçek bir müdahale?
Böyle bir durumla karşılaşırsak ne yapmalıyız?
Türkiye’de zehirli yılan var mı?
Adıyaman Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Biyoloji Kısmı Zooloji Anabilim Kısmı Prof Doktor Mehmet Zülfü Yıldız ve Acil Tıp Uzmanı Dr. Veysel Balcı ile konuştuk.
1-Öncelikle bir yılanla karşı karşuya geldiğimizde ne yapmalıyız?
Mehmet Zülfü Yıldız: Yılan gördüğümüzde katiyetle müdahale etmememiz ve asla dokunmamız gerekir. Yılanlar bizi gördüğünde birinci etapta kaçmaya çalışır yani asıl emelleri kaçmaktır. Şayet biz yılanın üzerine hakikat gitmezsek, onlara sopa ile saldırmazsak, tutmaya ya da yaralamaya çalışmazsak bulundukları ortamdan uzaklaşırlar, karanlık ve kuytu bir köşeye kaçarlar.
Yılanı öldürmeye çalışmak ya da yaralamak yılana kendini tehlikede hissettirir ve kendini korumak için ısırmaya çalışır.
2- Bir yılanın zehirli ya da zehirsiz olduğunu anlayabilir miyiz?
Mehmet Zülfü Yıldız: Hangi yılanın tehlikeli olup olmadığını lakin uzmanlar anlayabilir ya da bu mevzuda çok meraklı ve ilgili beşerler çok araştırıp incelemişlerse kısmen tanıyabilir. Yeniden de birtakım zehirli ve zehirsiz yılanların birbirine çok benzemesinden dolayı karıştırılma mümkünlüğü çok yüksektir ve mevzunun uzmanı olmayan şahıslar bunu ayırt edemez.
Dr. Veysel Balcı: Yılanların zehri, sistemik olarak trombositopeni, yaygın damar içi pıhtılaşma sonucu ölümcül kanamalara; lokal doku toksisitesi nedeniyle ise uzuv kaybına yol açabilir. Yılan ısırmaları çok önemli zehirlenme tablolarına neden olsalar da, uygun birinci yardım müdahalesi ve faal bir tedaviyle aslında vefat oranı düşüktür.
Yılan zehirlerinin toksik tesiri; yılanın çeşidine, ısırılan kişinin bu zehire hassaslığına, zehirin ölçüsüne ve ısırılan bölgeye bağlı olarak değişiklik gösterir. En değerli faktörlerden biri zehrin toksisitesidir. Isırılma sonrasında zehir, dişlerinden boşalan sıvı bedende iki yoldan yayılmaya başlar: Birinci yol kan dolanımı sistemi, ikinci yol ise lenf deveran sistemidir. Zehrin yayılması, Viperidae (engerek) yılanlarında olduğu üzere, daha çok ikinci yol ile olur ve bu yolla yayılma daha yavaştır.
Yılan zehri sonucu ortaya çıkan lokal doku bulguları:
• Kanamalı diş izi
• Isırılan bölgede ödem
• Ekimoz
• Hemorajik büller
• Isırılan bölgede ve etrafında önemli ağrı
• Kompartman sendromu (ısırılan uzvun ödem sonucunda deveranın bozulması)
• Nekroz
• Lenfatik sistemde zehrin yayıldığını gösteren, lokal lenf düğümlerinin hassasiyetinin süratle genişlemesi• Geç devirde enfeksiyonlara da rastlanabilmektedir
Sistemik bulgular ise:
• Nonspesifik semptomlar: Halsizlik, güçsüzlük, nefes darlığı, çarpıntı, terleme, kusma, karın ağrısı, bulanık görme, salivasyon
• Bedende yaygın kanamalar
• Kardiyovasküler bozulmalar
• Nörolojik bozulmalar
• Yaygın kas yıkımı: Önemli kas güçsüzlüğü
• Akut böbrek yetmezliğiÜlkemizde, ekseriyetle Viperidae tipi yılanların ısırıkları sonucu ortaya çıkan en sık ve korkulacak komplikasyonlar:
• Önemli lokal toksisite: Kompartman sendromu
• Bedende yaygın kanamalar
• Akut böbrek yetmezliği gelişimidir
3- Bir yılan tarafında ısırıldığımızı kesinlikle anlar mıyız? Mesela uykudayken yılan ısırır mı?
Mehmet Zülfü Yıldız: Yılanların ağzında dişler vardır. Yılan ısırdığı vakit zehirsiz olsa bile deriye temas ettiği için kesinlikle acı hissedilir. Şiddeti ağzındaki dişlerin büyüklüğüne nazaran değişir fakat zehirli ise yılan ısırdığı vakit çok şiddetli bir ağrı hissedilir.
Uykudayken bir yılan gelip sizi ısırmaz lakin istikametinizi değiştirirken, eliniz ayağınız yılanın üzerine çarparsa ve çarpmanın tesiri ile canı acırsa ısırabilir.
Geçtiğimiz yıllarda Antalya’da arkadaşının konutunun bahçesinde nane toplayan hemşire Ayşegül Özünal, yılan ısırması sonucu ağır bakıma alınmış ve entübe edilmişti. Birkaç gün sonra uyandırıldığında olay sırasında ayağına cam battığını sandığını, kısa mühlet içinde kötüleşince hastaneye kaldırıldığını ve yılan ısırdığını hastanede teşhis ettiklerini belirtti. Özünal’in kalbi iki sefer durmuş, adrenalin vererek hayata döndürülmüştü.
4- Bir yılanın ısırığının zehirli mi zehirsiz mi olduğunu anlayabilir miyiz?
Mehmet Zülfü Yıldız: Şayet ısırılma anında çok şiddetli bir ağrı, sıcağa değmiş üzere bir yanma hissi olmuşsa bu zehirli bir yılandır. Birkaç dakika içinde ısırılan bölgede şişme olur, tansiyon düşer, terleme, nabız yükselmesi olur, zehrin ölçüsüne ve ısırılma yerine nazaran bu hisler değişir. Birinci 15 dakika içerisinde bu belirtiler olmaza o vakit zehirsiz bir yılan olduğu anlaşılır. Bu durumda panik yapmaya gerek yok lakin yeniden de denetim maksatlı bir sıhhat kuruluşuna gidilmelidir. Isırılma noktasının ilerisinden mendil üzere bir şey ile bağlayıp fazla hareket ettirmeden sıhhat kuruluşuna gidilmeli.
5- Yılan ısırdığında yapılması gerekenler nelerdir?
Dr. Veysel Balcı: Yılan ısırmalarında birinci yardım uygulamasında hastaya itimat verilmeli, huzursuzluğu azaltılmaya çalışılmalı, yara yerini kurcalamadan yara yüzeyi silinmeli, mümkünse sabunlu su ile yıkanmalı ve ısırılan bölge kesinlikle hareketsiz hale getirilerek kalp düzeyine yükseltilmelidir. Ayrıyeten ortam güvenliyse hastanın katiyen hareket ettirilmemesi gerekir. Yılan sokmalarında, zehrin damar ya da lenf yollarıyla bedene yayılmasına mahzur olabilmek için müdahalenin hareket ettirilmeden yapılması değer taşır.
Ayrıca hastanın bedeninde bulunan bilezik, kolye ya da yüzük üzere aksesuarların da çıkarılması kıymetlidir. Muhtemel bir ödem ya da şişme halinde hastanın daha fazla ziyan görmesine pürüz olunmuş olur.
6- Sinemalardan görüp uygulamaya çalışıyoruz ancak yılanın ısırdığı yere kesik atıp zehrin emilerek çıkarılması neden yanlış bir uygulama? Ambulans gelene kadar ne yapmalıyız?
Mehmet Zülfü Yıldız: Sinemalarda gördüğümüz üzere ısırılan bölgenin kesilmesi ya da emilmesi hem hasta hem de müdahaleyi yapan kişi için çok tehlikelidir. Bölgeyi kestiğinizde hasta şoka girebilir, damarları kestiğiniz için de zehir direkt kan damarına karışabilir. Emen kişinin de ağzında yara çürük varsa ya da bunlar yoksa bile şiddetli bir zehir ise kişiyi daha süratli bir halde zehirleyip vefatına bile neden olabilir. Hareket ettirmek de kan dolanımını hızlandırıp zehri bedene daha süratli yayar.
Dr. Veysel Balcı:
• Isırılan bölgedeki zehri çıkartmak emeliyle yapılan kesikler, yüzeysel alandaki zehri daha derin dokuya ilerletebilir; atardamar yahut hudut kesiklerine sebep olabilir.
• Isırılan bölgedeki zehri emerek çıkartmaya çalışmak, müdahaleyi yapan kişiyi de zehirlenme tehlikesiyle karşı karşıya bırakır. Kurtarıcının ağız içinde açık yara varsa, zehirlenme oluşabilir.
• Zehrin deverana karışmaması için yapılan turnike, gangren dediğimiz duruma sebep olarak kolun yahut bacağın kaybedilmesine neden olabilir.
• Isırılan bölgeye zeytinyağı yahut gibisi hususlarla sıvazlanması, bölgede enfeksiyona sebep olabilmektedir.
Kurbanın uzak bölgelerde bulunduğu durumlarda, tedavide bu cins yanlış denemelerin uygulanması, ağır olmayan yılan ısırıklarından çok daha berbat yaralanmalara sebep olur. Makus durum senaryolarında, ısırılan uzuvlara uygulanan turnikeler, bölgeye olan kan akışını büsbütün durdurur. Uygun bir sıhhat kurumuna ulaştırıldığında, kurbanın organı kesilmek zorunda kalınır.
Yılanlar, insan varlığında ortamdan kaçma eğilimindedirler. Yılanları kovalamak, öldürmeye kalkışmak yanlış davranışlardır. Yılanlarla çatışmadan kaçınmak için tabiat yürüyüşlerinde sopa gibisi yürüyüş çubuklarıyla yerde darbe ile titreşim yaratmak, yılanların ömür alanı olabilecek alanlarda sert adımlarla yere vurmak, yılanlarla müsabakamızı maniler.
Yılan sokması durumlarında zehrin erkek oyuncu tarafından emildiği sahneler birden fazla Yeşilçam sineması ile akıllara kazınmıştı. (Başrollerini Cüneyt Arkın ve Fatma Girik’in oynadığı 1969 üretimi Büyük Yemin isimli sinemadan bir kare)
7-Sağlık ocaklarında zehirlenmeye karşı panzehirler var mı yoksa büyük hastanelere mi gitmek gerekir?
Acil Servis Uzmanı Dr. Veysel Balcı: Ülkemizde engerek yılanının zehrine karşı antivenom bulunmaktadır. Antivenom, Sıhhat Bakanlığına bağlı muhakkak hastanelerde bulunmaktadır. Yılan tarafından ısırılan kişi hangi sıhhat kuruluşuna giderse gitsin, antivenom ihtiyacı olduğunda Sağlık Bakanlığı tarafından bu antivenom en kısa müddette hastaya ulaştırılır. Ülkemizde çoklu (polivalan) yılan serumları bulunmakta olup, tabip denetiminde uygulanmaktadır.
8- 112 arandığında yılan ısırması olayı olduğunun kesinlikle belirtilmesi neden kıymetli?
Dr. Veysel Balcı:Yılan ısırıklarında 112’yi arayarak sıhhat takımlarına kesinlikle haber vermek gerekir. Olayın yılan ısırığı olduğunu, çekilebildiyse yılanın fotoğrafını sıhhat takımlarıyla paylaşmak, muhtemel antivenom gereksinimi olabileceğinden uygun sıhhat kuruluşuna yönlendirmede faydalı olacaktır.
9- Yılanları neden öldürmemeliyiz?
Mehmet Zülfü Yıldız: Yılanların ekolojik istikrarda rolü büyüktür. Doğal istikrarın bozulmaması açısından yılanların öldürülmemesi gerekir. Meskenlere girse bile itfaiyeye haber verilip ya da yapılabiliyorsa bir kürek vs. yardımı ile dışarı çıkarılması gerekir.
Dr. Ergün Bacak, yılanla karşılaşan vatandaşların gerek olması durumunda itfaiyeyi, belediyeyi, Tabiat Müdafaa ve Ulusal Parklar Genel Müdürlüğü’nü arayabileceğini belirtti ve bu türlü bir durumda uygulanacak prosedürü şu sözlerle anlattı:
“Yetkililer yılanı canlı bir halde alırlar, öbür bir alana götürüp uzaklaştırırlar. Yılanları öldürerek ekosisteme çok büyük ziyan veriyoruz. Yılanlar hastalık taşıyıcısı olan hayvanlarla gayret ediyor, tarım eserlerimizi koruyor. Fare salgını ile uğraş ediyor. Bu nedenle evvel bilinçlenmek, zehirli-zehirsiz ayrımına bakmadan hiçbir yılanı öldürmemek lazım.” dedi.
Kaynak: AA
10- Ülkemizde zehirli yılan çeşitleri var mı?
Acil Servis Uzmanı Dr. Veysel Balcı: Yılanlar insanları durduk yere ısırmaz. Genelde tehdit algıladıkları durumlarda, bilhassa ayakla yakınına basıldığında ya da sıkıştırıldığında ısırırlar. Zehirli yılanların ısırıklarının %25’i, “kuru ısırık” dediğimiz, zehirlerini zerk etmedikleri ısırıklardır.
Zehirli yılanların, iki adet zehirli diş izi tipiktir.
Zehirsiz yılan ısırıklarında ise çift sıra dizili izler görülür. Zehirli yılanlar, üçgen baş yapıları ve desenlerinin farklılığıyla ayırt edilirler.
Türkiye’deki 59 yılan tipinden 17’sinin zehirli olduğu bilinmektedir. Bu zehirli çeşitlerin 14’ü Viperidae, 2’si Colubridae ve 1’i Elapidae ailesindendir.
İstanbul’daki yılanların birçok su yılanları. Zati sulak alanın kenarına giderseniz, pikniğe giderseniz o yılanları görebilirsiniz. Onlar zararsızdır. Sadece avcılarından korktuğu için berbat koku salgılar.
Hazer yılanı, eskülap yılanı üzere yılanlar farelerle çaba eder ve zararsızdır.
Sarı yılan vardır, uzunluğu 2,5 metreyi bulur, epeyce kalın bir yılandır fakat hiçbir zehri yoktur.
Ev yılanı zehirsizdir. Bunların hepsi İstanbul’da görebileceğiniz yılanlar ancak en çok karşılaşılan Hazer yılanıdır, genelde otomobillerin içerisine giriyor.”
Kaynak: AA Dr. Ergün Bacak
Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) bilgilerine nazaran, her yıl yaklaşık 5,4 milyon yılan ısırığı meydana gelmekte ve bu ısırıkların da 1,8-2,7 milyonu zehirlenme bulguları göstermektedir. 2021 yılı bilgilerine nazaran, yılan ısırıklarına bağlı olarak 81.410-137.880 ortasında vefat ve yaklaşık üç kat daha fazla ampütasyon ve öbür kalıcı sakatlıklar meydana gelmiştir.
