Rusya’daki sarsıntı başları karıştırdı: Yok olan levha mı neden oldu? ‘Aynı süreci şu anda Akdeniz’de de yaşıyoruz’
BBC’nin iklim ve bilim muhabiri Esme Stallard’ın kapsamlı araştırma ve edindiği bilgiler ışığında hazırladığı tahlile nazaran, Kamçatka Yarımadası açıklarında meydana gelen jeolojik hareketlilik, dünyanın en yıkıcı sarsıntılarına neden olan düzeneklerden birini barındırıyor. Tahlilin en dikkat cazibeli noktası ise şu çarpıcı soru: “Bu zelzeleye yok olan bir levha mı neden oldu?”
LEVHA HAREKETLERİNİN ARKASINDAKİ GİZEMLİ MEKANİZMA
Stallard’ın tahliline nazaran, dünyanın yüzeyi, levha ismi verilen devasa kesimlere bölünmüş durumda. Kamçatka bölgesinde ise Pasifik levhası, kuzeybatıya gerçek hareket ederek daha küçük bir levha olan “Ohotsk mikrolevhası” ile karşılaşıyor.
Okyanusal yapıya sahip Pasifik levhası, yoğunluğu nedeniyle mikrolevhanın altına dalma eğiliminde. Yerin derinliklerine inerken ısınmaya ve erimeye başlıyor; bu da adeta “yok oldu” izlenimi yaratıyor ki bu epey farklı bir durum.
Lakin, Stallard bu sürecin her vakit problemsiz işlemediğine de dikkat çekiyor. Levhalar birbirine sürtündükçe sıkışıyor ve üzerlerindeki levha aşağı yanlışsız çekilebiliyor. Bu sürtünme apansız hür kaldığında ise büyük bir geri sıçrama yaşanıyor; işte bu da megasıkıştırma (megathrust) depremlerinin temel düzeneğini oluşturuyor.
Peki bu tahlili nasıl yorumlamak gerekiyor?
Japonya Meteoroloji Ajansı, çok sayıda bölge için tsunami ikazlarını gevşetti.
‘OKYANUSAL LEVHALAR KITASAL LEVHALARDAN DAHA AĞIR’
Gazi Üniversitesi Sarsıntı Araştırma Merkezi Kurucu Lideri Jeoloji Mühendisi Prof. Dr. Süleyman Pampal, Rusya açıklarında meydana gelen sarsıntının gerisindeki jeolojik süreci kıymetlendirdi. Pampal’a nazaran, okyanusal levhalar kıtasal levhalardan daha ağır olduğu için alta dalma eğiliminde bulunuyor.
LEVHA YOK MU OLUYOR? ‘AYNI SÜRECİ ŞU ANDA AKDENİZ’DE DE YAŞIYORUZ’
BBC’nin, Pasifik levhasının ağır yapısı nedeniyle mikrolevhanın altına dalarak “yok olduğu” istikametindeki sözünü de kıymetlendiren Prof. Dr. Süleyman Pampal, bu durumu şöyle açıkladı:
“Yok olma derken şunu anlamak gerekiyor: Levha alta dalıyor, ucu yerin derinliklerinde sıcak bölgelere ulaşıyor ve burada eriyor. Birebir süreci şu anda Akdeniz’de de yaşıyoruz. Afrika Levhası, Anadolu Levhası’nın altına dalıyor. Bu hareket Ege’nin altına hakikat devam ediyor. Aşağıya indikçe sıcaklık artıyor ve dalan levhanın uç kısmı ergiyor. Bu ergimiş materyal yükselmek, yani daha soğuk olan üst gerçek çıkmak ister. Yükselir ve yüzeye volkanizma olarak çıkar. İşte bu süreçte levhanın bir kısmı eksilmiş olur. Yoksa büsbütün kaybolmaz.”
Vanuatu, Solomon Adaları ve Papua Yeni Gine’de Kamçatka’da meydana gelen sarsıntı nedeniyle tsunami uyarısı verildi. 3 ülkenin da ihtar vermesiyle, Pasifik Okyanusu’nda tsunami alarmı verilen ülkelerin sayısı 17’ye yükseldi.
‘BU SIKIŞMA, MEGASIKIŞTIRMA SARSINTILARINA YOL AÇAR’
Prof. Dr. Süleyman Pampal, bu cins süreçlerin Japonya üzere ada yayı oluşumlarının görüldüğü bölgelerde de gözlemlendiğini, yüzeye çıkan ergimiş materyalin volkanik adalar oluşturduğunu belirtti. Kelam konusu levha hareketlerinin yalnızca volkanik faaliyetleri değil, büyük zelzeleleri de tetiklediğine dikkat çeken Pampal, şu değerlendirmeyi yaptı:
“Bu sıkışma, megasıkıştırma (megathrust) sarsıntılarına yol açar. Bu cins büyük zelzeleler, ekseriyetle alta dalan levha ile onun üzerinde kalan levha ortasındaki sürtünme sınırında meydana gelir. Pasifik’te batı ve doğu istikametlerinde hareket eden levhalar ortasında, okyanus ortası sırtları boyunca 3 bin metreyi bulan sıra dağlar yer alır. Bu bölgelerde daima lav çıkışı gözlemlenir. Her iki levha da karşılıklı olarak doğuya ve batıya yanlışsız hareket eder. Bu hareketlilik de sık sık sarsıntılara neden olur.”
‘SON ZELZELE BENZERİ SİSTEMDEN KAYNAKLANDI’
Prof. Dr. Pampal, Rusya’da meydana gelen son sarsıntının de tıpkı sistem sonucu oluştuğunu belirterek, “Bu zelzelesi bir megasıkıştırma zelzelesi olarak tanımlayabiliriz” dedi.
OLUŞABİLECEK ARTÇILARIN BÜYÜKLÜĞÜ DE KORKUTTU!
Bölgede oluşabilecek artçı sarsıntılara da değinen Prof. Dr. Süleyman Pampal, şu değerli bilginin altını çizdi:
“Artçı sarsıntılar teorik olarak 7,8 büyüklüğüne kadar ulaşabilir. Elbette bu kesin olacak diye bir şey söyleyemeyiz, lakin bu mümkünlüğü göz arkası etmek de gerçek değil. Bölgede, yeni zelzeleler üretebilecek etkin levha sonları bulunuyor. Süreci dikkatle izlemek gerekiyor.”
