Bu soruya 2 bin yıldır yanıt aranıyor: Büyük İskender’in vefat nedeni neydi? Ünlü bilim insanı inanılmaz gerçeği açıkladı

Takvimler MÖ 323 yılının haziran ayını gösterirken dünyanın o zamanki en güçlü adamı Büyük İskender, Kral 2’nci Nebukadnezar’ın Babil’deki sarayında can verdi.

Tarihin gördüğü en büyük fatihlerden biri olan İskender, bu olaydan 13 gün evvel son derece sağlıklı bir insandı. Fakat o akşam her zamanki üzere ziyafet sofrasının başına oturmuş keyifle yiyip içmekteyken bir anda acıyla bağırmaya başladı. Karın ağrısı ve ateş belirtileriyle yatak istirahati tavsiye edilen İskender’in durumu kısa müddette berbatlaştı. Halsizlik, susuzluk, kasılmalar, ağrılar, kısmi felç üzere semptomlar sergileyen İskender’in şuuru de gidip geliyordu. Sonlara gerçek adeta yaşayan ölüye döndü; konuşamaz ve hareket edemez hale geldi.

Ölümünden sonra yaşananlar da epeyce tuhaftı. Rastgele bir muhafaza tedbiri alınmamasına rağmen bedeninde en ufak bir bozulma işareti görünmüyordu. Bu durum Antik Yunanların, İskender’in bir beşerden fazla bir ilah olduğuna inanmasına yol açarken, dünyanın geri kalanı için 2.000 yıldır merak uyandıran bir gizeme dönüştü. Ortaya pek çok teori atılsa da 32 yaşındaki Büyük İskender’in vefatı tarihin en büyük soğuk olaylarından biri olmayı sürdürdü.

Aslına bakılırsa beşerler antik çağlarda bile İskender’in mevt nedenini tartışıyordu. Kimileri İskender’in bir hastalık ya da enfeksiyon nedeniyle öldüğünü düşünse de Yaşlı Plinius’tan Voltaire’e pek çok tarihçi cinayet kuşkusunu lisana getirmişti. Örneğin Diodoros, “İskender’i öldürme komplosu, İskender’in haleflerinin gücü sayesinde bastırılmıştı” diye yazmıştı.

İSKENDER’İ STYX’İN SUYU MU ÖLDÜRDÜ?

İskender’in zehirlendiğini düşünenler, hangi hususun kullanıldığına dair de spekülasyonlar yapıyordu. Örneğin MS 2’nci yüzyılda yaşamış Romalı coğrafyacı Pausanias, Styx (Stiks) Irmağı’nın öldürücü gücünün kullanıldığını yazıyor ve “Styx’in suyunun İskender’i öldüren zehir olduğunu” duyduğunu belirtiyordu. İskender’in biyografisini yazan Plütark ise bir adım daha ileri gidip zehri katillere veren kişinin İskender’in eski hocası filozof Aristoteles olduğunu sav ediyordu. Ona nazaran, Aristoteles İskender’in dönüştüğü adamdan korkmaya başlamış ve gidişatı durdurmak istemişti. (Ancak İskender öldüğü sırada Aristoteles Atina’da olduğundan bu savın gerçek olması pek mümkün değil.)

Aristoteles ve öğrencisi İskender

Bu noktada tarihle mitolojinin birbirine karıştığını söylemekte yarar var. Günümüzde Styx Irmağı denince akla yerin altındaki dünyayla ilgili söylenceler geliyor. Birçok efsanede, ölenlerin ruhlarının (ya da gölgelerinin) Hades’e ulaşabilmek için Styx Irmağı’nı aşmak zorunda olduğu söz ediliyor. Lakin Styx yalnızca efsanelerde yer alan hayali bir yer değil. Antik anlatıların çağdaş tekniklerle kıymetlendirilmesi sonucu, Styx’le kastedilen yerin Korint Körfezi’ne dökülen Karathis Irmağı’nın bir kolu olan Mavroneri (Kara Su) olduğu tespit edildi.

Peki neden beşerler Styx’in sularının zehirli olduğuna ve Büyük İskender’i öldürmek için kullanıldığına inanıyordu? Stanford Üniversitesi’nde klasikler ve bilim tarihi alanında çalışmalarını sürdüren tanınmış araştırmacı Adrienne Mayor’ın geçtiğimiz günlerde bilim dergisi Geoheritage’da yayımlanan makalesi, bu soruya karşılık arıyor.

METALLERİ BİLE ERİTEN ÖLÜMCÜL SU

Aslına bakılırsa Styx Irmağı’nın ölümcüllüğüne birçok yapıtta vurgu yapılıyordu. Örneğin Platon Styx’in ‘korku veren güçleri’nden bahsederken coğrafyacı Strabon, ırmağı ‘ölümcül su’ olarak nitelendiriyor tarihçi Plinius ise ‘nehrin suyundan içmenin kişiyi derhal öldürdüğünü’ söz ediyordu. Hatta Styx’in sularının metalleri ve seramik kapları erittiği söyleniyordu.

Tanınmış Alman tabiat bilimci Alexander von Humboldt da 1860 yılında Styx’in sularının ‘bölgede yaşayanlar ortasında makus bir üne sahip olduğunu’ lisana getirmişti. 20’nci yüzyılda bile bölgede yaşayanlar Styx’in suyundan içmekten kaçınıyor ve suyun toprak kapları bozduğundan şikâyet ediyordu.

Zehirli su kaynakları antik çağda epeyce yeterli biliniyordu lakin bu durum tek başına Styx’in yıllardır süregelen karanlık ününü açıklamak için kâfi değil.

Bu noktadan yola çıkan Mayor, Styx’in sularıyla ilgili efsanenin nasıl doğduğunu anlamak için kapsamlı bir çalışma yürüttü. National Geographic’e konuşan Mayor, projenin hazırlık basamağının yıllardır devam ettiğini belirtti.

BU HUSUSLARIN TEHLİKESİ YAKIN VAKTE KADAR BİLİNMİYORDU

Jeologlar, kimyagerler, toksikoloji uzmanları ve öbür bilim insanlarıyla birlikte çalışan Mayor, eski çağlarda Styx’in sularında doğal toksinler bulunup bulunmadığını araştırmaya başladı. Bunun sonucunda Styx’in tabanı kireç taşıyla kaplı havuzlarının bilim insanlarının yakın vakitte keşfettiği iki ölümcül husus olan kalikeamisin ve toksik liken oluşumu için harika bir ortam oluşturduğu anlaşıldı.

Kalikeamisin bilhassa suyun damladığı, biriktiği ve buharlaştığı noktalarda kireç taşının yüzeyinde oluşan kabuk gibisi bir husus. Mayor’ın makalesinde belirttiği üzere, antik kaynaklarda Styx/Mavroneri şelalesinin kayalarla çevrili havuzundaki şartlar tam olarak bu türlü tasvir ediliyordu. Kireç taşının içinden akıp gelen su kalsiyum karbonatla yükleniyor, kalsiyum karbonat da kaya, yosun ve likenlerin üzerinde kalikeamisin oluşumuna yol açıyordu. (Kalikeamisin metallerin ya da kilin üzerinde de kabuk oluşturabiliyor. Bu da kapların bozulmasıyla ilgili efsaneleri açıklıyor.)

Kalikeamisin katmanlarının yüzeylerinde yaşayan bir dizi organizma bulunuyor. Bunların kimileri büsbütün zararsız. Lakin siyanobakteri üzere organizmalar hayvanlar ve beşerler için çok tehlikeli düzeylerde nörotoksik, hepatotoksik, sitotoksik ve endotoksik tesirlere yol açıyor.

1980’li yıllarda Teksas’ta keşfedilen ve risinden daha tehlikeli olduğu söylenen kalikeamisin kaynaklı zehirlenme DNA hasarına sebep oluyor ve dozaja bağlı olarak günler ya da haftalar içinde evvel çoklu organ yetmezliğiyle akabinde mevtle sonuçlanıyor. Kalikeamisin alkolde çözündüğünden, bir akşam yemeğinde İskender’in kadehine eklenmiş ve fark edilmemiş olması ziyadesiyle mümkün.

İKİNCİ KUŞKULU OKSALİK ASİT

Mayor’ın makalesinde altını çizdiği bir öbür zehir de toprakta bulunan bir tıp toksin. Birçok mantar, küf ve liken, toksik mikotoksinler üretiyor. Aşikâr mantarların ziyanlı tesirleri asırlardır bilinse de yakın vakte kadar likenlerin güzel huylu olduğuna inanılıyordu. Fakat her sekiz liken cinsinden biri karaciğer hasarına neden olan mikrosistinler içeriyor. Antik çağda beşerler likenlerin konak ağaçlardan ve kayalardan başka bir tıp olduğunu bilmedikleri için likenler bir zehir kaynağı olarak görülmüyordu. Mayor, şayet Pausanias’ın ediği üzere Styx Irmağı’nda keçiler öldüyse insanların kıyıdaki kayaları değil suyu sebep görmüş olabileceğini tabir etti.

Mayor, bölgedeki kireç taşları üzerinde liken oluşturan mantarlardan ikisinin beşerler ve hayvanlar tarafından yutulduğu takdirde yüksek düzeyde zehirli olabileceğini belirtti. Hatta bu mantarlardan birinin ismindeki “kara” sözünün Styx için kullanılan kara sıfatına kaynaklık ediyor olabileceğini de vurgulayan Mayor, “Bu mantarlar birebir vakitte aşındırıcı tesiri yüksek toksik bir kimyasal olan oksalik asit salgılar. Bu da Styx’in sularının metali parçaladığı dedikodularını açıklayabilir” dedi. Hakikaten günümüzde oksalik asit, metallerin üzerindeki pası temizlemek için kullanılıyor.

İSKENDER’İN VEFATININ GİZEMİ AYDINLANDI MI?

Bu unsurların rastgele birinin yutulması halinde ortaya çıkacak sonuçların jenerasyonlar boyunca gözlemlenip hatırlanacağını vurgulayan Mayor, birkaç hayvan ya da insan ölmüş olsa bile hafızalarda kalanlarla yer altı dünyası hakkındaki efsanelerin karışıp büyümüş olabileceğini söyledi.

Mayor, “Büyük İskender’in mevti sonrasında maiyetindekilerin zehirlendiğinden şüphelenmesi bence makuldü. Etrafındaki birçok kişinin İskender’i öldürmek için sebebi ve fırsatı vardı. Semptomlarına ait ayrıntılar da Styx suyuyla ilgili söylenenlerle uyumlu” diye konuştu.

Araştırmasının İskender’in vefatıyla ilgili tartışmayı sona erdirmediğini de tabir eden Mayor, bunun için bir vakit makinesine binip geçmişte giderek otopsi yapılması gerektiğini belirtti. Kelamın kısası İskender’in vefatının aydınlanması mümkün değil. Bilim insanları Styx/Mavroneri Irmağı’nın sularını kalileamisin ve liken için test etse bile, bulguları geçmişe dair bir şey söylemeyecek.

Ancak Mayor’ın araştırması, insanların neden İskender’in Styx’in suyunu içtiğine inandığını açıklıyor. Yakın etrafı İskender’in zehirlendiğine karar verdikten sonra zehrin kaynağının Styx’in suyu olduğu sonucuna vardı. Zira tıpkı İskender üzere Styx de bir efsaneydi. Bu temas bir sefer kurulduktan sonra beşerler, İskender’in mevtini Styx’le ilgiliymiş üzere aktarmaya başladı.